Verwondering, eros en empathie

Achter een verzameling woorden schuilt meestal een gedachte. Ik herinner mij de woorden niet meer, maar de achterliggende gedachte laat mij niet los (1). Ze inspireert mij te begrijpen wat ik voorheen niet zag. Het is namelijk niet moeilijk iemand leuk te vinden die je begrijpt, iemand die voelt wat jij voelt. Maar anders is het als empathie tekortschiet: je hebt dan iets anders nodig om de ander leuk te vinden.

Het voelt bijzonder als je iemand ontmoet die voelt wat jij voelt. Ervaringen worden belevenissen die wij bij elkaar herkennen en ons geloof in een zielsverwantschap versterken. Ongetwijfeld is empathie ons hier behulpzaam. Wellicht liggen zulke ervaringen aan de basis van ons liefdesverlangen. Een hunkering naar een herstelvan een eenheid die, toen wij mensen te machtig werden, door de goden verbroken werd. Wat ons dan rest is een romantische hunkering naar verbondenheid en begrip.

Als het ons aan empathie ontbreekt snelt Eros ons te hulp. Als haar scherpe pijlen doeltreffen, drijft verlangen ons in de armen van een aantrekkelijke ander en vuurt ze onze liefdeshonger aan. Niet zelden dooft het liefdesvuur en rest ons een onbevredigd hunkeren naar een aantrekkelijke ander.

Wat als ook Eros zich van ons afkeert? Rest ons dan een eenzame wereld waar de ander slechts in eigen waarnemen en denken bestaat? Paradoxaal is dat Eros en empathische vaardigheden ons uiteindelijk tot dit solipsisme drijven. Ons empathisch begrijpen is uiteindelijk niets anders dan een spiegeling van de ander in onszelf. Wij ontmoeten niet de ander, maar onszelf in de ander. En ongetwijfeld scherpt Eros onze liefdeshonger aan, maar ook hier gaat het enkel over 'mijn' verlangen. In beide gevallen kom ik enkel mijzelf tegen en blijf ik achter met hunkering en verlangen.

Als wij aan eenzaamheid en chronisch verlangen willen ontsnappen, dan lijken empathie en Eros geen bijzonder goede raadgevers. En 'chronische zelfbestuiving' lijkt mij nu ook niet bijzonder aantrekkelijk. Ik vermoed dat beiden, met Aristotelische matigheid beoefend, een opstapje kunnen zijn naar een reeks avontuurlijke en boeiende ontmoetingen. Althans, als je bereidt bent je te verwonderen over het niet-begrijpen van de ander. Geboeid door het verschil vertrek je op een avontuurlijke reis doorheen onbekend gebied en ontsnap je aan de verveling te lang alleen te zijn met jezelf.

Verwondering en onbekendheid heb je nodig om te ontsnappen aan eenzaamheid en een vanzelfsprekende aanwezigheid van de ander. In plaats van niet-begrijpen en uitgebluste liefdeshonger te zien als reden tot uit elkaar gaan, is het verschil, aangevuurd door verwondering, het vertrekpunt van een reeks boeiende ontmoetingen. Je verwonderen over de ander opent nieuwe perspectieven en maakt de ander ongemeen aantrekkelijk. Ik vermoed dat het bewandelen van deze weg, een waar eerbetoon is aan Aphrodite, godin van liefde en vruchtbaarheid.

High Wycombe, eerste juni 2023

(1) Met dank aan Ariane Bazan, voor haar inspirerende column van enkele (?) dagen gelden in De Standaard.